Hane içindeki çocuk sayısından engellilik ve yaşlılık durumuna, bölgesel yaşam maliyetlerinden kira ve ısınma giderlerine kadar birçok kriterin değerlendirmeye alınması planlanıyor.
Türkiye'nin sosyal yardım sisteminde kapsamlı bir değişiklik hazırlığı sürüyor. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı koordinasyonunda geliştirilen Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi (GETAD) için pilot uygulama süreci devam ederken, sistemin 2027 yılında Türkiye genelinde yaygınlaştırılması hedefleniyor.
Kamuoyunda “vatandaşlık maaşı” olarak anılan modelin temel özelliği, düşük gelirli ailelere herkese eşit miktarda ödeme yapılması yerine hanenin gelirini belirlenen bir eşik seviyeye tamamlayan bir destek mekanizması oluşturulması olacak.
Her aile aynı desteği almayacak
GETAD'ın en dikkat çekici yönlerinden biri, sosyal yardımın hane ve bölge bazında farklılaştırılması olacak.
Çalışmalarda, düşük gelirli ailelerin hangi alanlarda daha fazla desteğe ihtiyaç duyduğunun il, ilçe ve mahalle düzeyinde belirlenmesi planlanıyor. Bu nedenle bir bölgede kira desteği öne çıkarken, başka bir bölgede gıda, enerji veya ısınma desteğinin ağırlık kazanması mümkün olacak.
Böylece sosyal yardım sisteminde “her haneye aynı ödeme” yerine, ailenin gerçek ihtiyaçlarını dikkate alan bir yapı kurulması amaçlanıyor.
Kimler vatandaşlık maaşından yararlanabilecek?
Henüz nihai başvuru şartları ve gelir sınırı açıklanmadı. Ancak hükümet yetkililerinin açıklamalarında modelin temel hedef grubu açık biçimde ortaya konuluyor.
Buna göre;
- Geliri belirlenen eşik seviyenin altında kalan haneler,
- Sosyal yardım ihtiyacı bulunan düşük gelirli aileler,
- Hane içinde çocuk sayısı yüksek olan aileler,
- Engelli birey bulunan haneler,
- Yaşlı bireylerin bulunduğu aileler,
- Gelir-gider dengesi nedeniyle temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan haneler
gibi unsurların değerlendirme kapsamında olması bekleniyor.
Ancak bunların tamamının şu aşamada kesin başvuru şartı olarak açıklanmadığının altını çizmek gerekiyor.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş, model oluşturulurken hanede yaşayan kişilerin özelliklerinin de dikkate alınacağını belirterek özellikle 17 yaş altındaki çocuk sayısı, anne ve babanın durumu, engellilik ve yaşlılık gibi kriterlerin değerlendirileceğini açıkladı.
Gelir sınırı ne kadar olacak?
GETAD için vatandaşların en fazla merak ettiği konuların başında gelir kriteri geliyor.
Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, sistemi “bir eşik gelirin altında kalan aileleri destekleyici bir model” olarak tanımladı. Ancak söz konusu gelir eşiğinin kaç TL olacağı henüz resmi olarak açıklanmadı.
Bu nedenle şu aşamada “asgari ücretin altında geliri olan herkes vatandaşlık maaşı alacak” şeklinde kesin bir ifade kullanılamıyor.
Yeni sistemin uygulama esaslarının ve mevzuat çalışmalarının tamamlanmasının ardından gelir kriterinin netleşmesi bekleniyor.
Kira, gıda ve ısınma desteği gündemde
GETAD kapsamında yalnızca doğrudan gelir desteği değil, hanenin temel giderlerine yönelik yardımlar da gündeme gelecek.
Çalışmalarda kira, gıda ve ısınma gibi temel ihtiyaçların desteklenmesi öngörülüyor. Bölgesel yaşam koşullarının da hesaba katılmasıyla, yüksek kira maliyetinin bulunduğu bölgelerde kira giderinin; sert kış şartlarının yaşandığı bölgelerde ise ısınma ve enerji giderlerinin daha fazla dikkate alınabileceği belirtiliyor.
Dolayısıyla GETAD'ın klasik anlamda her ay herkese aynı miktarda yatırılan bir “maaş” modelinden farklı olması bekleniyor.
Ödeme miktarı belli oldu mu?
Hayır.
GETAD kapsamında ne kadar ödeme yapılacağı konusunda resmi olarak açıklanmış kesin bir rakam bulunmuyor.
Modelin mantığı, hanenin toplam gelirinin belirlenen eşik seviyeye ulaştırılması üzerine kuruluyor. Bu nedenle iki farklı hanenin alacağı destek miktarının da aynı olması gerekmeyecek.
Örneğin geliri eşik seviyeye yakın olan bir haneye daha düşük, gelir açığı daha yüksek olan bir haneye ise daha yüksek destek verilmesi modelin temel yaklaşımıyla uyumlu olacak.
Çalışanlar da sistemin dışında olmayacak
GETAD'ın önemli özelliklerinden biri de sosyal yardım ile istihdam arasındaki bağın korunması.
Cumhurbaşkanı Yardımcısı Yılmaz, sistemin istihdam piyasalarından caydırıcı olmayacak şekilde tasarlanacağını açıkladı. Bakan Göktaş da modelin yalnızca gelir desteği sunmayacağını, istihdamı güçlendirecek adımların da sistemin parçası olacağını belirtti.
Bu nedenle GETAD'ın yalnızca çalışmayan kişilere yönelik bir ödeme sistemi olarak değerlendirilmemesi gerekiyor. Nihai kriterler açıklandığında çalışma durumu ve istihdam politikalarıyla bağlantılı ayrıntıların da netleşmesi bekleniyor.
Başvurular ne zaman başlayacak?
GETAD için genel başvuru takvimi ve kesin başvuru yöntemi henüz açıklanmış değil.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, pilot çalışmaların 2026 yılında sürdürüleceğini ve sistemin 2027 yılında Türkiye genelinde yaygınlaştırılmasının hedeflendiğini açıkladı.
Dolayısıyla şu aşamada vatandaşların “GETAD başvuruları başladı” şeklindeki ilanlara karşı dikkatli olması gerekiyor. Resmi başvuru kanalları ve şartlar açıklanmadan herhangi bir internet sitesine kişisel bilgi veya ücret verilmemesi önem taşıyor.
2027 sosyal destek bütçesi 505 milyar lirayı aşıyor
GETAD'ın yaygınlaştırılmasının planlandığı 2027 yılı için Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın sosyal destek harcamalarını içeren cari transferler kaleminin 505 milyar 270 milyon 406 bin TL seviyesine ulaşması öngörülüyor.
Ancak bu rakamın tamamının GETAD için ayrılmış bir kaynak olmadığı özellikle belirtilmeli. Söz konusu bütçe, Bakanlığın farklı sosyal destek ve yardım kalemlerini de kapsıyor.
Gözler gelir kriteri ve başvuru şartlarında
GETAD için çalışmaların son aşamalarına yaklaşılırken vatandaşların merak ettiği üç başlık henüz kesinleşmiş değil:
Gelir eşiği kaç TL olacak?
Aylık destek miktarı nasıl hesaplanacak?
Başvurular nereden ve ne zaman yapılacak?
Bakanlık tarafından mevzuat ve uygulama çalışmalarının tamamlanmasının ardından bu başlıkların kamuoyuna açıklanması bekleniyor.
Şu ana kadar yapılan resmi açıklamalar, GETAD'ın düşük gelirli haneleri belirli bir gelir seviyesine ulaştırmayı, aile içindeki farklı ihtiyaçları hesaba katmayı ve sosyal yardımları daha bütünleşik bir sisteme dönüştürmeyi amaçladığını gösteriyor.
